Παναγιώτης Γαλάνης,
Δικηγόρος Περιβαλλοντικού – Πολεοδομικού Δικαίου,
Διδάκτωρ Νομικής ΕΚΠΑ,
Εμπειρογνώμων Περιβαλλοντικής Αδειοδότησης,
Μεταδιδάκτωρ Δικ. Περιβάλλοντος,
Διδάσκων Νομικής ΕΚΠΑ
Αυτή η διεύθυνση Email προστατεύεται από τους αυτοματισμούς αποστολέων ανεπιθύμητων μηνυμάτων. Χρειάζεται να ενεργοποιήσετε τη JavaScript για να μπορέσετε να τη δείτε.
www.pgalanislaw.gr 

Εισαγωγή

Τα δάση και οι δασικές εκτάσεις στην Ελλάδα βρίσκονται συχνά στο σταυροδρόμι μεταξύ περιβαλλοντικής προστασίας και αναγκών ανάπτυξης. Με την κλιματική αλλαγή, την αυξημένη συχνότητα πυρκαγιών και πλημμυρών, και τις ανάγκες για υποδομές, η πίεση στις δασικές εκτάσεις αυξάνει. Το ζήτημα της μεταβολής χρήσης (όπως η οικοδομική ανάπτυξη, αλλαγή προορισμού κ.ά.) αναδεικνύεται σε κρίσιμο, και για μηχανικούς που συμμετέχουν σε έργα ή σχεδιασμό.

Νομικό Πλαίσιο

1. Σύνταγμα της Ελλάδας – άρθρο 24
• Το άρθρο 24 του Συντάγματος προστατεύει το φυσικό περιβάλλον, τα δάση και τις δασικές εκτάσεις. Θεσπίζει ότι ο προορισμός των δασών και των δασικών εκτάσεων δεν επιτρέπεται να μεταβάλλεται καθ’ ύλην παρά μόνο για λόγους υπέρτερου δημοσίου συμφέροντος.
• Ο νόμος (και η νομολογία του ΣτΕ) απαιτεί ότι κάθε μεταβολή χρήσης δάσους πρέπει να τεκμηριώνεται με βάση αυτόν τον όρο του δημοσίου συμφέροντος.
2. Δασική Νομοθεσία
• Υπάρχουν νομοθεσίες και κανονιστικές διατάξεις που ρυθμίζουν τι επεμβάσεις επιτρέπονται σε δάση και δασικές εκτάσεις, υπό ποιες προϋποθέσεις, με ποιο τρόπο αδειοδότησης και διαχείρισης.
• Πρόσφατα, υπήρξε νομοθετική πρωτοβουλία (η «δασική μεταρρύθμιση») που προβλέπει εκπόνηση διαχειριστικών μελετών για τα δάση ως εργαλείο ορθής διαχείρισης και πρόληψης (π.χ. για αντιπυρικό σχεδιασμό)  .
3. Κανονισμοί & Υπουργικές Αποφάσεις
• Πολλές αποφάσεις που αφορούν επιχορηγήσεις / ενισχύσεις συνδέονται με ζημιές από φυσικά φαινόμενα (π.χ. πλημμύρες) σε περιοχές με δασικές εκτάσεις ή δασικό περιβάλλον.
• Νομοθετικές σταθερές όπως η Κ.Υ.Α. που ρυθμίζει το καθεστώς προστασίας, αλλά και απαγορεύσεις όπως η αναστολή έκδοσης οικοδομικών αδειών σε οικόπεδα με δασική κάλυψη, όπου απαιτείται, αποσκοπούν στην αποτροπή αυθαίρετων μεταβολών χρήσης.

Πρόσφατες Εξελίξεις & Ρυθμίσεις

• Το πρόγραμμα Antinero του Υπουργείου Περιβάλλοντος και Ενέργειας: πρόγραμμα πρόληψης και προστασίας των δασικών οικοσυστημάτων — καθαρισμός καύσιμης ύλης, συντήρηση αντιπυρικών ζωνών και δασικών δρόμων. Αυτό δείχνει μια έμφαση στη πρόληψη έναντι απλώς της καταστολής.
• Υπουργική Απόφαση υπ’ αριθ. 47717/2025: αφορά πλημμυροπαθείς περιοχές (Μαγνησία κ.ά.), και επιπλέον, ζητήματα που σχετίζονται με αποζημιώσεις / ενισχύσεις σε περιοχές του φυσικού περιβάλλοντος.
• Διαχειριστικές μελέτες για δάση όπως προβλέπει η “δασική μεταρρύθμιση” — δημιουργία εργαλείων που θα επιτρέπουν την ολιστική παρακολούθηση και διαχείριση της δασικής κάλυψης, των κινδύνων πυρκαγιάς, αποψίλωσης κ.ά.

Προκλήσεις

Για μηχανικούς και πολεοδόμους, το ζήτημα της μεταβολής χρήσης δασικών εκτάσεων εμπεριέχει πολλές προκλήσεις:

1. Τεκμηρίωση Δημοσίου Συμφέροντος
• Δεν αρκεί απλώς να σχεδιάζεται μια αλλαγή χρήσης· πρέπει να διατυπωθεί με σαφή νομικά επιχειρήματα γιατί αυτή η αλλαγή εξυπηρετεί “υπέρτερο δημόσιο συμφέρον”.
• Αποδεικτικά στοιχεία (π.χ. ανεπάρκεια υποδομών, ανάγκες κοινής ωφέλειας, περιβαλλοντικά οφέλη) είναι απαραίτητα.
2. Αδειοδοτικό Πλαίσιο & Διαδικασίες
• Έργα που εμπλέκουν δασικές εκτάσεις πιθανόν να απαιτούν περιβαλλοντική αδειοδότηση, μελέτες περιβαλλοντικών επιπτώσεων, άδειες δασικών υπηρεσιών.
• Σε περίπτωση που οι εκτάσεις ήδη χαρακτηρίζονται ως δάση ή αντικείμενα δασικής προστασίας, υπάρχει πολύ αυστηρότερο καθεστώς.
3. Συμβατότητα με χωροταξικά / πολεοδομικά σχέδια
• Το πολεοδομικό σχέδιο ή τοπικός/ ειδικός χωροταξικός σχεδιασμός μπορεί να προβλέπει ζώνες προστασίας, περιορισμούς δόμησης, δασικούς χάρτες. Οποιαδήποτε αλλαγή χρήσης πρέπει να είναι συμβατή με αυτά.
• Αν υπάρχουν αντιφάσεις, υπάρχει κίνδυνος ακυρωτικότητας αδειών ή προσφυγών, ακόμα και προς το ΣτΕ.
4. Τεχνική / Περιβαλλοντική Εκτίμηση Επιπτώσεων
• Επιπτώσεις όπως διάβρωση, υδάτινες απορροές, απώλεια βιοποικιλότητας, μόλυνση, αλλαγές μικροκλίματος πρέπει να εκτιμώνται.
• Η διαχείριση της καύσιμης ύλης, η πρόσβαση, και η πρόληψη πυρκαγιών πρέπει να σχεδιάζονται με τεχνικά κριτήρια και μέτρα ασφαλείας.
5. Διαφάνεια & Εμπλοκή της Κοινωνίας
• Οι τοπικές κοινότητες, οι φορείς περιβάλλοντος, οι δημόσιοι φορείς πρέπει να έχουν συμμετοχή και ενημέρωση, ιδίως σε αλλαγές χρήσης δασικών εκτάσεων.
6. Κίνδυνοι Νομικής Ακυρότητας
• Αν μια αλλαγή χρήσης γίνει χωρίς τα προβλεπόμενα στάδια ή χωρίς σωστή τεκμηρίωση, υπάρχει νομικός κίνδυνος ακύρωσης της άδειας, ή προσφυγής από φορείς περιβάλλοντος ή πολιτικό κόμμα.
• Επιπλέον, η νομολογία του ΣτΕ είναι σαφής ότι η μεταβολή χρήσης δάσους πρέπει να υπόκειται σε αυστηρό έλεγχο.

Οδηγίες για Μηχανικούς

Για να διασφαλίσετε ότι έργα τα οποία εμπλέκουν δασικές εκτάσεις ή πιθανές μεταβολές χρήσης θα είναι νομικά και τεχνικά σωστά:

1. Έλεγχος της Κατάστασης του Ακινήτου
• Διαπιστώστε αν η έκταση είναι χαρακτηρισμένη ως δάσος ή δασική, αν έχει ενσωματωθεί σε δασικούς χάρτες, ή αν υπάρχουν εκκρεμείς διοικητικές εντάξεις / αμφισβητήσεις.
• Διερευνήστε αν υπάρχει κάποια προστασία (Natura, Ζώνες ειδικής προστασίας κτλ.).
2. Αξιολόγηση και τεκμηρίωση δημόσιου συμφέροντος
• Διαμορφώστε μελέτη που να δείχνει γιατί η προτεινόμενη χρήση εξυπηρετεί το δημόσιο συμφέρον: δημόσιες υποδομές, κοινωφελείς ανάγκες, ανάγκες της περιοχής, χρησιμότητα σε σχέση με εναλλακτικές λύσεις.
• Συντάξτε σχετικές μελέτες (περιβαλλοντικές, υδρογεωλογικές, κλιματικές) που να στηρίζουν την πρόταση.
3. Αδειοδότηση & διαδικασίες
• Προετοιμάστε όλους τους απαιτούμενους φακέλους: αίτηση, περιβαλλοντική μελέτη, γνωμοδοτήσεις δασικών υπηρεσιών, πιθανόν μελετών αποκατάστασης / αντιπλημμυρικών / αντιπυρικών.
• Διασφαλίστε ότι οι υπηρεσίες είναι εμπλεκόμενες από νωρίς (τοπικά Δασαρχεία, ΥΠΕΝ, Υπηρεσίες Πολιτικής Προστασίας).
4. Ενσωμάτωση μέτρων πρόληψης
• Σε προτεινόμενες αλλαγές χρήσης, συμπεριλάβετε μέτρα όπως πρόληψη πυρκαγιών (π.χ. διαχείριση καύσιμης ύλης, καθαρισμοί), πρόληψη πλημμυρών, ελέγχους διάβρωσης, αποστραγγιστικά έργα.
• Εξετάστε αν η αλλαγή χρήσης επιφέρει αυξημένες απαιτήσεις υπό τις καιρικές συνθήκες που αλλάζουν (πιο έντονες βροχοπτώσεις, ξηρασία, κύματα καύσωνα).
5. Παρακολούθηση & Συνέπειες
• Προβλέψτε μηχανισμούς παρακολούθησης μετά την εφαρμογή της αλλαγής χρήσης: επίπτωση στην επιφανειακή και υπόγεια υδροφορία, στην βλάστηση, στην ποιότητα του χώρου.
• Διαμορφώστε σχέδιο αποκατάστασης αν διαπιστωθούν αρνητικές επιπτώσεις.

Συμπέρασμα

Η μεταβολή χρήσης δασικών εκτάσεων αποτελεί μια από τις πιο ευαίσθητες ισορροπίες μεταξύ ανάπτυξης και προστασίας του φυσικού περιβάλλοντος. Νομικά, το Σύνταγμα και η νομολογία επιβάλλουν αυστηρό έλεγχο, και τεχνικά απαιτούνται μελέτες που να υποστηρίζουν την πρόταση, να ελαχιστοποιούν περιβαλλοντικά και κινδύνους και να είναι συμβατές με υπάρχοντα χωροταξικά και περιβαλλοντικά δεδομένα. Για έναν μηχανικό, η συμμετοχή σε τέτοια έργα σημαίνει όχι μόνο σχεδιασμός, αλλά και ευθύνη να διασφαλίσει ότι όλες αυτές οι νομικές και περιβαλλοντικές διαστάσεις έχουν ληφθεί υπόψη.

Πηγή: b2green.gr